صفحه ی جاری Skip Navigation Linksخانه > مقالات > مشاهده مطلب
آمار سايت
kf0d

English Pages
kf0d

About PPFI

برخي نکات در باره توانمندسازي براي حفاظت از محيط زيست و منابع طبيعي
برخي نکات در باره توانمندسازي براي حفاظت از محيط زيست و منابع طبيعي

تعداد بازدید : 4067
برخي نکات در باره توانمندسازي براي حفاظت از محيط زيست و منابع طبيعي
kf0d

سعيد نوري نشاط

مطلب زير در نشريه داخلي موسسه سبزکاران گيلان (از انجمن هاي غيردولتي فعال در حوزه محيط زيست در استان گيلان) در مرداد 1390 منتشر شده است.

 

واقعيت اين است که زندگي بشر روي کره زمين وابسته به منابع طبيعي است و از اين حقيقت هيچ گريزي نيست. بشر براي زنده ماندن به هوا، آب، نور و غذا نياز دارد و اين وظيفه تک تک انسان هاست که تلاش دو چندان خود را براي حفظ اين منابع به کار ببندند و واضح است که حفاظت از محيط زيست و منابع طبيعي تنها با حراست فيزيکي تأمين مي شود. آنچه که در اين مطلب کوتاه در پي طرح آن هستيم اين است که قصد داريم از سطح تکاليف فردي فراتر رفته و مسئله حفاظت را در سطح يک اجتماع محلي مطرح کنيم، آنجا که افراد اجتماع در کنار هم زندگي مي کنند. اين اجتماع محلي ممکن است شهرک، روستا يا مجتمع باشد.

kf0d

زندگي مدرن امروزي، انسان ها را از هم جدا کرده است. خانواده هاي از هم جدا، وقتي که فقط خانواده و فضاي خانوادگي و خانگي خود را مي بينند، ديگر به تمام محله يا روستا يا شهرک خود نمي انديشند. همين باعث مي شود که هر فرد، هر خانه يا هر خانواده فقط در سطح خانه خود تصميم گيرنده باشد و کاري به محله يا فضاي بيروني که خانه او در آن قرار گرفته است نداشته باشد. اين اتفاق باعث به وجود آمدن حداقل دو پيآمد مي شود: يکي اينکه افراد بتدريج ضعيف مي شوند، زيرا فقط براي آنچه که خود دارند برنامه ريزي مي کنند بدون اينکه به منابع همه محل بيانديشند و دوم اينکه هيچ فردي تصور کلي از وضعيت منابع مشترک خود در آن اجتماع ندارد. از همين رو، اگر اين همراهي و همسايگي در سطح محلي به وجود نيايد، ممکن است منجر به تخريب منابع گردد. براي مثال اگر هر کس زباله خود را به درون تالاب بريزد و بگويد که زباله من اندک است و تخريبي ايجاد نمي کند، بتدريج تالاب در اثر فعاليت هاي تخريبي همه ساکنان، تخريب مي گردد.

امروزه يکي از روش هايي که براي حفاظت از محيط زيست و منابع طبيعي مطرح مي شود، تواناسازي مردم محلي براي مشارکت فعال و آگاهانه ايشان در حفاظت از محيط زيست و منابع طبيعي است، به گونه اي که نه تنها مردم محلي به ارزش هاي طبيعي هر يک از منابع محلي خود پي ببرند، بلکه متوجه شوند که اگر معيشت و شيوه زندگي آنان متناسب با منابع موجود و مطابق با اصل استفاده از منابع در حين حفاظت از آنها براي نسل موجود و نسل آينده باشد، در اين صورت بهتر مي توانند در کنار هم برنامه اي براي حفاظت از منابع خود داشته باشند.

يک نکته مهم اين است که امروزه ديگر تخريب فقط تخريب منابع همان اجتماع محلي نيست بلکه هر لطمه اي به محيط زيست لطمه اي است به يک اکوسيستم که طبيعتا آسيب خود را به ساير اکوسيستم هاي مرتبط مي زند. در واقع ديگر، موضوع محيط زيست و حفاظت از آن، يک فعاليت منفرد نيست بلکه اثر خود را بر محيط هاي پيرامون منطقه حفاظت شده نيز مي گذارد.

اما براي تواناسازي محلي يا طراحي يک فرآيند توانمندسازي محلي روش هاي مختلفي وجود دارد. برخي اعتقاد دارند که فقط لازم است افراد تأثيرگذار محله يا روستا يا شهرک نسبت به وضعيت محيط زيست اطراف خود حساس شوند. همين کافي است زيرا آنها با به دست آوردن يک دانش اوليه در خصوص محيط زيست و داشتن يک نگرش حساس مي توانند اثرگذاري خوبي را داشته و مثلا اعضاي شوراي اسلامي روستا را چنان تحت تأثير بگذارند که آنان براي حفاظت از منابع برنامه ريزي کنند.

يک رويکرد ديگر اين است که جلسات آموزشي گروهي در مسجد يا حسينيه روستا برگزار نمود. در چنين جلساتي که ممکن است دو بار در سال تکرار گردد، مردم نسبت به وضعيت اجتماع محلي حود حساس مي شوند و براي اجراي يک مجموعه فعاليت در سطح منزل خود يا روستاي خود آماده مي گردند.

يک نگاه ديگر اين است که اين تواناسازي بايد از مدارس و کودکان آغاز شود. در واقع وقتي کودکان يک روستا يا محله اطلاعات خوبي از محيط زيست و منابع طبيعي اجتماع محلي خود داشته باشند، آنگاه بهتر مي توانند خانواده هاي خود را در جهت حفاظت از منابع راهنمايي کنند و در عين حال، همين کودکان در آينده خود حافظان اصلي محيط زيست خواهند شد و البته ارزش هاي تازه اي را در اجتماع محلي به وجود خواهند آورد.

برخي نيز اعتقاد دارند که ايجاد يک گروه محلي در آن اجتماع محلي مي تواند روش پايدارتري براي حفاظت از محيط زيست و منابع طبيعي باشد. در اين حالت، تمام تمرکز فعاليت ها بر تشکيل گروه محلي و آموزش اعضاي گروه محلي است تا نه تنها ياد بگيرند که چگونه فعاليت هاي گروهي انجام دهند بلکه گروه مي تواند به عنوان يک تسهيلگر محلي در آن اجتماع محلي تأثيرگذار باشد. اين گروه به عنوان يک گروه پيشرو در اجتماع محلي خود، نه تنها باعث افزايش ميزان اعتماد اجتماعي مي شوند بلکه بتدريج تجربه هاي تازه اي از همکاري محلي را که ممکن است فراموش شده باشد، شکل مي دهند.

برخي نيز تلاش مي کنند که ارزش ها، مناسبات يا قوانين در سطح محلي تغيير يابد تا به اين ترتيب، رفتار مردم در سطح محلي نيز به فراخور تغيير آن ارزش ها يا مناسبات يا قوانين عوض شود. در اين حالت، وقتي که يک مقررات تازه اي در محل وارد مي شود، ممکن است در ابتداء مقاومت هايي صورت گيرد ولي بتدريج با آگاهي رساني بيشتر، مردم ياد مي گيرند که آن مقرره را محترم بشمارند و البته گاه ممکن است برخي نيز اين مقرره را نقض کنند.

در واقع، مي توان سه دسته از فعاليت هاي مجزا را در فرآيند توانمندسازي يک اجتماع محلي در نظر گرفت: فعاليت هاي متمرکز بر فرد (افراد تأثيرگذار، عموم مردم، دانش آموزان دبستاني)، فعاليت هاي متمرکز بر گروه (تشکيل و ظرفيت سازي يک گروه محلي) و فعاليت هاي متمرکز بر محيط (تغيير ارزش ها، مناسبات يا قوانين در اجتماع محلي). هر سه دسته از اين فعاليت ها ممکن است بر هم تأثير بگذارند. براي مثال اگر افراد در اجتماع محلي آموزش ببينند، ممکن است گروه تشکيل دهند يا خود مناسبات را در سطح اجتماع تغيير دهند، يا اگر گروه تشکيل شود، ممکن است اين گروه بتدريج مردم را آموزش داده و مناسبات را در سطح اجتماع محلي تغيير دهد يا هر تغييري در مناسبات ممکن است بر رفتار مردم اثرگذار باشد و حتي منجر به تشکيل يک نهاد محلي براي پاسداشت از آن مقرره شود.

در عين حال که مي توان براي طراحي يک فرآيند تواناساز در يک اجتماع محلي، همه اين روش ها را به کار بست. نگاهي به جدول زير بهتر مي تواند فرآيند توانمندسازي را روشن سازد.

 

 

فرد

گروه

محيط

سطح خرد

افراد تأثيرگذار حساس شده به محيط زيست

عموم مردم مطلع

دانش آموزان آگاه

يک گروه محلي توانا و با ظرفيت کافي براي اثرگذاري بر مردم محلي و محيط

مقررات، ارزش ها و مناسبات تازه در جهت حفاظت از محيط زيست و منابع طبيعي

 

 

اما همه ماجرا به اينجا ختم نمي شود. در واقع ماجراي توانمندسازي محلي به معني کار کردن يک جزيره متروک و دور افتاده نيست. اين سطح محلي يا سطح خرد در يک سلسله مراتب بزرگتر قرار دارد. واقعيت اين است که نمي توان در يک اجتماع محلي فعاليت کرد بدون اينکه اجتماعات همسايه و نيز سطح بالاتر که يک سطح مياني است را در نظر نگرفت. هر گونه اثرگذاري پايدار در اين اجتماع محلي منوط به آن است که شما برنامه جامع تري براي تغيير در يک سطح وسيع تر داشته باشيد. نگاهي به جدول زير موضوع را کمي روشن تر مي سازد.

 

 

فرد

گروه

محيط

سطح خرد

افراد تأثيرگذار حساس شده به محيط زيست

عموم مردم مطلع

دانش آموزان آگاه

يک گروه محلي توانا و با ظرفيت کافي براي اثرگذاري بر مردم محلي و محيط

مقررات ، ارزش ها و مناسبات تازه در جهت حفاظت از محيط زيست و منابع طبيعي

سطح مياني

افراد اثرگذار در بخش دولتي يا بخش غيردولتي يا در ساير جوامع محلي ديگر که به اجتماعات ديگر رفت و آمد دارند

نهادها و گروه هاي دولتي و غيردولتي اثرگذار بر اجتماع محلي

اصول و مقرراتي که ممکن است بر تمام محيط هاي مشابه اثرگذار باشد

 

 

البته سطح مياني ممکن است براي يک روستا، بخش باشد، براي يک شهرک يا محله شهري، ممکن است ناحيه يا منطقه در تقسيمات شهرداري باشد.

براي ادامه بحث حاضر، مي خواهيم به توانمندسازي گروه در سطح خرد بپردازيم. فرض کنيد که در مسير تواناسازي به پيش رفته ايم و اينک يک گروه محلي در روستا يا محله شکل گرفته است. اين گروه محلي چه بايد بداند:

-         اعضاي اين گروه لازم است با تسهيلگري و روش هاي افزايش مشارکت در گروه آشنا باشند. نه تنها بايد بتوانند روش هاي تسهيلگري را در گروه خود به کار گيرند، بلکه بايد بتوانند آن را نسبت به اجتماع مردم در سطح محلي نيز به کار گيرند. به اين ترتيب، اعضاي گروه بهتر مي توانند با هم به گفت و شنود بپردازند.

-         اعضاي اين گروه بايد با پويايي گروه و مديريت يک گروه محلي آشنا باشند. در اين صورت بهتر مي توانند روابط بين اعضاي گروه را تنظيم کنند. با نقش ها و کارکردهاي هر يک از اعضاي گروه  آشنا شوند. در عين حال روش مناسبي را براي مديريت گروه خود بيابند.

-         اعضاي گروه لازم است با روش هاي حل اختلاف در گروه آشنا باشند. مفهوم اين مهارت اين است که در صورت بروز اختلاف، با رعايت احترام به يکديگر، بتوانند بهترين روش حل اختلاف را انتخاب کنند و مسئله پيش آمده را حل نمايند به طوري که يک رابطه برنده –برنده در گروه حاکم باشد.

-         اعضاي گروه لازم است که حداقل با مفهوم برنامه و پروژه آشنا باشند و بتوانند به راحت ترين روش ممکن يک برنامه ريزي محلي و مشارکتي را در محله خود براي حفاظت از محيط زيست و منابع طبيعي به پيش ببرند.

-         اعضاي گروه لازم است که با چگونگي تدوين يک پروژه ساده آشنا باشند تا اگر لازم شد که منابع آن را تأمين کنند بتوانند چنين پروژه اي را تهيه کنند.

-         اعضاي گروه با روش هاي ارتباط مؤثر آشنا باشند و بتوانند ارتباطات خوبي نه تنها در اجتماع محلي خود، بلکه با ساير اجتماعات و مسئولان محلي ايجاد کنند.

-         اعضاي گروه خوب است که با روش هاي تجهيز منابع محلي (برگزاري بازارچه هاي محلي، روش هاي تشکيل صندوق سبز و غيره) آشنا باشند.

-         اعضاي گروه خوب است که با روش هاي ارزشيابي مشارکتي آشنا باشند تا هر مدت يکبار براي بهبود مستمر فعاليت هاي خود به ارزشيابي فعاليت هاي صورت گرفته بپردازند.

 

البته اين موارد فهرست خوبي است و گروه نمي تواند معطل اين بماند که همه اين موارد را فرا بگيرد تا به پيش برود. گروه مي تواند بسياري از اين موارد را در طي فعاليت هاي خود بتدريج فرا گيرد. در عين حال منابع خوبي وجود دارد که گروه مي تواند از آنها استفاده کند. به هر حال، اينها مواردي هستند که به گروه کمک مي کند تا بهتر بتواند فعاليت هاي خود را به پيش ببرد.

علاوه بر اينها مجموعه اي از نکات مهم وجود دارند که گروه لازم است در جريان فعاليت هاي خود در نظر داشته باشد. فرض کنيد که گروه محلي به وجود آمده است و شروع به فعاليت و برنامه ريزي براي حفاظت از محيط زيست و منابع طبيعي کرده است. برخي از اين نکات به شرح زير هستند:

نکته اول اينکه بايد اعضاي گروه محلي در نظر داشته باشند که تک تک انسان ها بايد به حساب آيند. وقتي که گروه محلي در حال برنامه ريزي مشارکتي در سطح محلي است، بايد تلاش کنيم که همه مردم در سطح محلي ديده شوند. البته شايد اين کار خيلي سخت باشد ولي ممکن است مشکلاتي را در اجراي برنامه به وجود آورد. براي مثال، در يک روستا ممکن است فعاليت هايي براي حفاظت از منابع طبيعي شکل گيرد بدون اينکه زنان روستا در آن مشارکت داشته باشند يا اينکه فعاليتي در روستا شکل گيرد که روي فضاي روستا اثر بگذارد ولي مثلا معلولان روستا در نظر گرفته نشوند.

نکته دوم اينکه گروه محلي بايد از اعتمادسازي آغاز کند و در تمام طول جريان فعاليت هاي خود توجه خاصي به افزايش اعتماد داشته باشد. بي اعتمادي مردم به برنامه هاي محيط زيست يا به گروه محلي ممکن است باعث شود که بعد از مدتي گروه محلي کار خود را رها کند. اعتماد درست مانند يک چسب عمل مي کند. بايد گروه محلي براي تقويت اين اعتماد پيوسته برنامه هايي را طراحي کند. اين برنامه ها ممکن است شامل اطلاع رساني گسترده، دعوت از مردم براي شرکت در مراسم هاي گروه، و نيز اجراي اقداماتي به نفع مردم باشد که باعث تقويت اعتماد مي شود.

نکته سوم، اين است که زبان گروه کتبي است. گروه بايد به اين مسئله خيلي اهميت دهد. هر بار که تشکيل جلسه مي دهد، بايد دستور جلسه و صورتجلسه داشته باشد. از فعاليت هاي گروه بايد گزارش هاي مکتوب تهيه شود. يکي از ميان گروه مي تواند نقش دبير گروه را ايفا کند و تلاش نمايد تا اين مکتوبات به درستي انجام شود. اين، بخشي از فعاليت هاي مستندسازي اقدامات گروهي در سطح محلي است.

نکته چهارم برگزاري جشن در سطح محلي است بويژه وقتي که گروه محلي موفق مي شود با مشارکت مردم کاري را به سرانجام برساند. ويژگي يک گروه موفق اين است که همواره موفقيت هاي خود را با مردم شريک مي شود و در عين حال آنها را برسميت مي شناسد. جا دارد که در اين مراسم هاي پاسداشت، از گروه هاي علاقه مند ديگر هم دعوت کرد که در جلسه حاضر شوند.

کوتاه سخن اينکه، حفاظت از محيط زيست و منابع طبيعي با مشارکت ساکنين يک اجتماع محلي فرايندي است زمان بر. وقتي مي گوييم فرايند، منظورمان اين است که يک آغاز دارد، يک جريان و يک پايان. برخي از اقداماتي که در فوق بدان ها اشاره شد، بايد در مراحل آغازين اين فرايند اجرا گردد، بعضي از اقدامات بايد در جريان کار صورت گيرد و برخي ديگر نيز در پايان. در عين حال اين فرايند، نيازمند آن است که عده اي از افراد در اجتماع حساس تر از سايرين باشند. اين عده معمولا مي توانند نقش تسهيلگري را ايفا کنند و فرايند گفت و شنود جمعي را در محل تقويت کنند.

 وقتي شيوه گفت و شنود يا مشورت جمعي در بين ساکنين به يک امر مستمر و در عين حال آگاهانه و توأم با در نظر گرفتن تک تک اعضا و مشارکت ايشان صورت گيرد، به تدريج احساس تعلق به محيط زندگي در افراد نيز بيشتر مي شود چرا که در چنين نشست هايي افراد از نقاط مثبت و کاستي هاي محل زندگي خود آگاه مي شوند و در مي يابند که نه تنها بايد مراقب باشند که منابع آن تخريب نشود بلکه بايد کمک کنند که منابع طبيعي محل سکونت خود که حکم سرمايه زندگي را دارد، افزايش يابد. با اين افزايش اطلاعات و متعاقب آن احساس تعلق، مسئوليت پذيري مردم نسبت به محيط خود نيز بيشتر مي شود و در مي يابند که بايد ابتدا از گنجينه هايي که دارند آگاه شوند و سپس در حفظ و گسترش آن بکوشند. در اين صورت است که مي توانيم بگوييم افراد در فرايند توانمند سازي توانسته اند قدرت لازم براي ايجاد تغييرات مثبت در محيط خود را کسب کنند و در عين حال با افرايش سطح آگاهي ايشان، دسترسي آنها به منابع ديگر و اطلاعات براي استفاده از فرصت هاي موجود نيز تقويت شده است. اين همان مفهوم توانمندسازي است که مي تواند به حفاظت از محيط زيست و منابع طبيعي کمک مؤثري نمايد.

 

===

سعيد نوري نشاط، عضو هيئت مديره مؤسسه تسهيلگران حرفه اي پيشرو است، و نويسنده کتابي است که تحت عنوان "پژوهش محلي و برنامه ريزي براي حفاظت از محيط زيست و منابع طبيعي" توسط نشر برگ زيتون منتشر شده است. وي يک تسهيلگر محلي است و مشاوره پروژه هاي توانمندسازي محلي است.

تاریخ انتشار : kf0d
چهارشنبه 9/6/1390 3:59:0
نظرات کاربران : 0 نظر
منو
  • صفحه اصلي
  • اخبار
  • مقالات
  • درباره ما
  • تماس با ما
  • کارگاه های آموزشی
  • کتاب های منتشره
  • نقشه سايت
طراحی و پیاده سازی : پدیده نگاران یاس